Jean le Rond d’Alembert: grondlegger van moderne wetenschap en de Encyclopédie
Franse wiskundige en filosoof, mede-maker van de Encyclopédie en pionier van de golfvergelijking
Inleiding
Jean le Rond d’Alembert (16 november 1717 – 29 oktober 1783) was een invloedrijke Franse wiskundige, natuurkundige, filosoof en muziektheoreticus. Samen met Denis Diderot was hij tot 1759 hoofdredacteur van de beroemde Encyclopédie.
Zijn belangrijkste bijdragen aan de wetenschap zijn onder meer de golfvergelijking (ook wel de vergelijking van d’Alembert genoemd) en zijn formule om deze op te lossen. In Frankrijk is zelfs de hoofdstelling van de algebra naar hem vernoemd.
Jeugd en afkomst
D’Alembert werd geboren in Parijs als buitenechtelijk kind van schrijfster Claudine Guérin de Tencin en officier Louis-Camus Destouches. Kort na zijn geboorte werd hij achtergelaten bij de kerk Saint-Jean-le-Rond, waar hij zijn naam aan ontleent.
Zijn vader zorgde later in het geheim voor zijn opvoeding en liet hem onderbrengen bij Madame Rousseau, de vrouw van een glazenmaker. Zij moedigde hem nauwelijks aan. Toen hij enthousiast vertelde over zijn werk, reageerde ze vaak spottend dat hij “slechts een filosoof” zou worden.
Opleiding en vorming
D’Alembert volgde onderwijs aan het Collège des Quatre-Nations in Parijs, waar hij filosofie, rechten en kunsten studeerde. Hoewel hij aanvankelijk een kerkelijke loopbaan werd ingeduwd, verloor hij al snel interesse in theologie.
Zijn ware passie lag bij wiskunde en wetenschap. Hij studeerde ook rechten en werd advocaat, maar koos uiteindelijk voor een academische carrière. Rond deze tijd veranderde hij zijn naam van Daremberg naar d’Alembert.
Wetenschappelijke carrière
In 1739 publiceerde d’Alembert zijn eerste wetenschappelijke werk, waarin hij fouten aantoonde in bestaande wiskundige theorieën. Al snel groeide zijn reputatie.
Belangrijke mijlpalen:
1741: lid van de Franse Academie van Wetenschappen
1743: publicatie van zijn beroemde Traité de dynamique
1746: lid van de Berlijnse Academie
1748: lid van de Royal Society
Zijn werk legde de basis voor de klassieke mechanica en had grote invloed op latere wetenschappers zoals Newton en Lagrange.
Encyclopédie en filosofie
Samen met Diderot speelde d’Alembert een sleutelrol in de Verlichting via de Encyclopédie. Hij schreef meer dan duizend artikelen, waaronder de beroemde inleidende tekst.
Later nam hij afstand van strikt materialistische ideeën en neigde hij naar een meer idealistische filosofie, vergelijkbaar met die van Berkeley en vooruitlopend op Kant.
Na conflicten en kritiek stopte hij in 1757 met zijn werkzaamheden voor de encyclopedie.
Muziektheorie
D’Alembert hield zich ook intensief bezig met muziektheorie. Hij werkte nauw samen met componist Jean-Philippe Rameau en probeerde muziek te verklaren via wiskundige principes.
Hoewel hij Rameau’s theorieën populair maakte, ontstonden later conflicten tussen beide mannen door inhoudelijke meningsverschillen.
Persoonlijk leven
D’Alembert was een vaste gast in Parijse salons en had een hechte band met Julie de Lespinasse, bij wie hij uiteindelijk ging wonen.
Hij kampte jarenlang met gezondheidsproblemen en overleed in 1783 aan een blaasziekte. Omdat hij bekendstond als ongelovige, werd hij begraven in een anoniem graf.
Nalatenschap
D’Alembert liet een enorme erfenis na in de wetenschap:
De vergelijking van d’Alembert (golfvergelijking)
Bijdragen aan de algebra en analyse
De d’Alembert-operator in de natuurkunde
De ratio-test voor reeksen
Ook gaf hij zijn naam aan het d’Alembert-systeem in kansspelen en aan een eiland in Australië.
Hoewel hij soms fouten maakte (zoals in kansberekening), blijft hij een van de belangrijkste denkers van de Verlichting.
Jean le Rond d’Alembert was een sleutelfiguur in de overgang naar de moderne wetenschap. Zijn werk verbindt wiskunde, filosofie en cultuur, en zijn invloed is tot op vandaag voelbaar.